Cinemonolog

Theo Angelopoulos’un 1998 yapımı filmi Eternity and a Day, ölümcül bir hastalıkla yaşayan ünlü yazar Alexander’ın, hayatının son günlerinden birini anlatır. Film, Alexander’ın evini terk ederek şehirde amaçsızca dolaşmasını, karşılaştığı küçük bir mülteci çocukla kurduğu geçici bağı ve geçmişine açılan parçalı anı kırıntılarını izleyiciye sunar. İlk bakışta film, bir adamın hayatını gözden geçirdiği son gününü anlatıyor gibi görünür. Bu yazıda film, bir “veda anlatısı” olarak değil, dünyayla bağını sessizce koparmaya başlayan bir bilincin geri çekilişi olarak ele alınacaktır.

Heidegger’e göre insan, ölümün kaçınılmazlığını fark ettiğinde dünyayla kurduğu ilişki dönüşmeye başlar. Ölüm, yalnızca biyolojik bir son değildir; bireyin dünyayı algılama biçimini kökten değiştiren bir bilinç hâlidir. İnsan, ölümlü olduğunu kavradığı anda artık dünyada “olduğu gibi” kalamaz. Gündelik hayatın akışı, ilişkiler, eşyalar ve mekânlar anlam kaybına uğrar. Var olmak, artık geleceğe doğru genişleyen bir imkân değil; yavaşça daralan bir alan hâline gelir.

Maurice Blanchot ise bu dönüşümü daha sert bir noktadan ele alır. Ona göre ölüm bir an değildir; bir geri çekilme sürecidir. İnsan ölmeden önce dünyadan çekilmeye başlar. Konuşmalar azalır, eylemler yavaşlar, bağlar çözülür. Varlık, dünyada kalmayı bırakır. Bu geri çekilme, dramatik değildir; sessizdir. İnsan görünürde hâlâ hayattadır ama artık dünyaya ait değildir.

Alexander tam olarak bu geri çekilmenin içindedir. Film boyunca ne geçmişine bir muhasebe çıkarır ne de geleceğe dair umutlu bir beklenti taşır. Şehirde dolaşırken yüzeysel temaslar kurar, konuşmaları kısa ve kopuktur. Evinden çıkışı bir kaçış değil; dünyadan uzaklaşmanın ilk adımı gibidir. Mekânlar geniştir, boşluk hissi yoğundur. Kalabalıklar içinde bile Alexander yalnızdır; çünkü artık dünyaya temas etmemektedir.

Filmdeki mülteci çocuk, Alexander için bir “umut figürü” değildir. O, dünyayla kurulan son temastır. Aralarında kurulan ilişki bir kurtarma hikâyesi değil; geçici bir eşliktir. Alexander çocuğu geleceğe bağlamaz, ona bir yön çizmez. Yalnızca onunla birlikte yürür. Bu yürüyüş, hayata dönüş değil; hayattan son bir kez geçiştir.

Eşiyle olan dans sahnesi, filmin en çarpıcı anlarından biridir. Bu sahne bir hatıranın romantize edilmesi değildir. Zamanın durmuş gibi aktığı, bedenlerin hafiflediği bu an, Alexander’ın artık dünyaya değil; geçmişin silik bir yankısına dokunduğunu gösterir. Dans, yaşama ait bir hareket gibi görünse de aslında bir geri çekilme jestidir. Beden hareket eder, ama bilinç çoktan dünyadan uzaklaşmıştır. Bu sahne, filmin tüm sessizliğini tek bir anda yoğunlaştırır.

Eternity and a Day boyunca hiçbir şey tamamlanmaz. Cümleler yarım kalır, yollar bir yere varmaz, karşılaşmalar geçicidir. Çünkü Alexander artık “yaşamakta olan” biri değil; dünyadan silinmeye başlayan bir varlıktır. Film, ölümü bir son olarak sunmaz. Ölüm zaten çoktan başlamıştır — ama bedende değil, dünyayla kurulan bağda.

Sonuç olarak Eternity and a Day, ölümü bekleyen bir adamı değil; hayattan yavaş yavaş çekilen bir bilinci anlatır. Film, ölümün ne zaman geleceğini değil, yaşamın ne zaman sessizce çözülmeye başladığını sorar. Alexander ölmez; önce dünyayı terk eder. Ve Angelopoulos, bu terk edişi büyük cümlelerle değil, boşluklarla, suskunluklarla ve yarım kalan anlarla anlatır. Bu yüzden film, bir vedadan çok daha fazlasıdır: yaşamın dünyadan çekilme hikâyesidir.